Nöbetçi Eczaneler
Üç bölüm boyunca Muğla’nın deniz ekonomisini, balıkçılığını, yatçılığını, su ürünleri yetiştiriciliğini, koylarını ve kıyılarını konuştuk. Denizin bize sunduğu büyük ekonomik imkânı da gördük, onun da bir taşıma kapasitesi olduğunu da. Son bölümde artık çözümü konuşmak istiyorum. Ama çözümü rakamlardan değil, insandan başlatmak gerekiyor.
Çünkü deniz dediğimiz şey yalnızca su değildir. O denize ağ atan balıkçı, tekne yapan usta, dümen tutan kaptan, balık yetiştiren üretici, yatıyla gelen insan, marina çalışanı, turizmci, çevreci, bilim insanı ve kıyıda çocuğuyla denize girmek isteyen insan da bu hikâyenin içindedir.
Bodrum’da Aksona Mehmet, yani Mehmet Baş var. Bodrum’un son sünger avcılarından biri olarak kabul edilen Aksona Mehmet’in 1962 yapımı teknesinin hikâyesinde bile Bodrum denizciliğinin birkaç kuşağı saklı. Tekneyi yapan, “ustaların ustası” olarak anılan merhum Ziya Güvendiren; onu yıllarca kullanan Aksona Mehmet; bugün tekneye sahip çıkan yeni kuşak… Bir teknenin üzerinden bile deniz kültürünün nasıl kuşaktan kuşağa geçtiğini görebiliyoruz. Bodrum’un bugünkü denizciliğinde ise bunun devamı olan kaptanlar, gemiciler, tekne ustaları, marina çalışanları ve denizcilik örgütleri var.
Datça’da Aslan Atilla Yorulmaz gibi ömrünü kaptanlığa vermiş deniz insanları, Hasan Çıplak gibi deniz sporlarının içinden gelen isimler var. Marmaris’te Bülent Çelik gibi yelken sporunun ve gençlerin denizle buluşmasının içinde olan insanlar var. Marmaris ve Bozburun’a geçtiğimizde ahşap tekne yapımından yatçılığa, marina hizmetlerinden bakım ve onarıma kadar uzanan başka bir emek dünyası açılıyor. Marangozu, motor ustası, elektrikçisi, kaynakçısı, boyacısı, kaptanı, gemicisi, çırağı… Bir tekne denize indirildiğinde aslında onlarca insanın bilgisi, alın teri ve ustalığı birlikte suya iniyor.
Akyaka’da Gülnaz Doğan ve Yüksel Başak gibi kadın balıkçılar var. Gülnaz Doğan yıllarca ağını kendi hazırlayıp teknesine binmiş; Yüksel Başak ise 1969’dan itibaren geçimini denizden sağlamış. Onların anlattıkları balıkçılığın yalnız ekonomik bir faaliyet olmadığını, kuşaktan kuşağa aktarılan bir hayat biçimi olduğunu gösteriyor.
Bugün Muğla’da 4 bin 614 kayıtlı balıkçı bulunuyor. Bunların 537’si kadın. İl genelinde 1.117 küçük balıkçı teknesi faaliyet gösteriyor. Ama Gülnaz’ı ve Yüksel’i tanıyınca o rakamlara başka türlü bakmaya başlıyoruz. Artık karşımızda 4 bin 614 sayı değil, 4 bin 614 insan var.
Fethiye’de ise başka bir ses yükseliyor. Ulaş Kiper ve Fethiye Ekolojik Yaşam Derneği gibi yerel çevre aktörleri kıyılar, koylar ve deniz ekosistemi üzerine yıllardır söz söylüyor. Ama aynı Fethiye ve Göcek’te deniz turizminden geçinen binlerce insan da var. Kaptanlar, gemiciler, acenteler, marina çalışanları, restoranlar, tekne sahipleri ve teknik servisler… O nedenle Fethiye’de çözüm çevreciyi turizmciye karşı koymak değil; ikisinin geleceğini aynı koyun geleceğinde buluşturmak.
Dalyan ise bu düşüncenin çok özel bir örneği. İztuzu’nun Caretta carettaları için yıllarca mücadele eden June Haimoff, yani Kaptan June, bu coğrafyanın simge isimlerinden biri oldu. Fakat Dalyan’ın hikâyesini yalnız Kaptan June üzerinden anlatırsak yerel insanların emeğini eksik bırakırız. Dalyan ve çevresinde turizmin gelişmesi için çalışan Yücel Okutur gibi yerel isimler de bu hikâyenin önemli parçaları. Turizmi yalnız yatak kapasitesi olarak değil; Kaunos’tan Dalyan kanallarına, Sarıgerme’den Köyceğiz Gölü’ne uzanan bütün bir havzanın geleceği olarak görmek gerekiyor. Dalyan’ın bize öğrettiği en önemli şeylerden biri de tam burada saklı: Bir coğrafyayı korumakla o coğrafyadan geçinmek birbirinin düşmanı olmak zorunda değil.
Milas, Güllük ve Ören’e geldiğimizde ise tekne imalatından bakım-onarıma, balıkçılıktan su ürünleri yetiştiriciliğine uzanan başka bir büyük emek alanıyla karşılaşıyoruz. Geçmişte Mehmet Uyav ve Ali Uyav gibi ustalarla kuşaktan kuşağa aktarılan tekne yapım geleneği, bugün Ören’de gelişen yat imalatı, çekek ve bakım-onarım kapasitesiyle başka bir aşamaya taşınıyor. Bodrum’un, Datça’nın, Marmaris’in, Bozburun’un, Akyaka’nın, Fethiye ve Göcek’in, Dalyan’ın, Güllük ve Ören’in hikâyeleri birbirinden farklı görünebilir. Aslında hepsi aynı büyük hikâyenin parçaları.
Üstelik burada saydıklarımız yalnız birkaç isim. Bir de adını buraya, hatta denize bile sığdıramayacağımız nice deniz insanı, nice deniz gurbetçisi var. Aylarca başka limanlarda çalışan kaptanlar, gemiciler, makinistler; sabah karanlığında denize çıkan balıkçılar; bir teknenin gövdesine ömrünü veren ustalar ve onların yanında yetişen çıraklar… Sezon boyunca ailesinden uzak kalan deniz emekçileri; tersanede, çekek yerinde, marinada, tur teknesinde ve balık çiftliğinde çalışanlar; Caretta yuvasının başında bekleyen gönüllüler, denizin altında Posidonia’yı ölçen bilim insanları… İsimlerini bilmiyor olabiliriz. Ama onların emeği olmadan Muğla’nın deniz hikâyesini yazamayız. Çünkü bu hikâyenin kahramanları yalnız adı bilinenler değil; ömrünü denize verenlerin tamamı.
Muğla’nın geleceği açısından da buradan başlamamız gerektiğine inanıyorum. Daha fazla koyu yapılaştırarak, daha fazla tekneyi aynı koylara sıkıştırarak veya denizin taşıma kapasitesini zorlayarak büyümek yerine, denizden elde ettiğimiz katma değeri büyütebiliriz. Bir koya yüz tekne daha bağlamadan da yüzlerce nitelikli iş yaratabiliriz. Elektronik, yazılım, kompozit teknolojileri, motor sistemleri, tasarım, mobilya, bakım-onarım, refit ve deniz malzemeleri ticaretiyle bir teknenin Muğla’da bıraktığı ekonomik değeri artırabiliriz. Daha fazla tekne değil; tekneden daha fazla değer.
Aynı anlayışı su ürünleri yetiştiriciliğinde de kurabiliriz. Muğla’daki 342 yetiştiricilik tesisinde 2025 yılında yaklaşık 167 bin ton üretim gerçekleştirildi. Aynı yıl 85 bin 307 ton su ürünü ihracatından 745 milyon 338 bin dolar gelir elde edildi. İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Muğla’nın Türkiye su ürünleri yetiştiriciliğinin yaklaşık yüzde 26’sını gerçekleştirdiğini bildiriyor. Böylesine büyük bir ekonomik alanı yok sayamayız. Çünkü orada da insanlar çalışıyor, aileler geçiniyor, ihracat yapılıyor. Yapılması gereken üreticiyle çevreciyi karşı karşıya getirmek değil; üretimin çevresel etkisini sürekli ölçmek, teknolojiyi geliştirmek, su kalitesini izlemek ve daha yüksek katma değer yaratmak. Üreticiyi koruyacağız. Ama üreticinin yarın da üretim yapabilmesi için ihtiyaç duyduğu temiz denizi de koruyacağız.
Bütün bunların üzerinde ise çok daha temel bir mesele var: Birbirimizi dinlemek. Bu nedenle Muğla’da merkezi idarenin ilgili kurumlarının, Büyükşehir ve kıyı belediyelerinin, üniversitenin, balıkçı kooperatiflerinin, Deniz Ticaret Odasının, tekne üreticilerinin, yatçıların, marina işletmelerinin, turizmcilerin, su ürünleri üreticilerinin, meslek odalarının, çevre örgütlerinin ve bilim insanlarının düzenli olarak bir araya gelebileceği ortak bir yapı oluşturulmasını önemsiyorum. Adına Muğla Deniz Kurulu diyebiliriz, başka bir isim de verebiliriz. Adının hiçbir önemi yok. Önemli olan aynı masaya oturabilmek.
O masada balıkçının denizde gördüğüyle bilim insanının ölçtüğü buluşmalı. Çevrecinin kaygısıyla yatırımcının ihtiyacı birlikte dinlenmeli. Tekne ustasının bilgisi gençlere aktarılmalı. Üreticinin ekmeği korunurken suyun kalitesi de korunmalı. Yatçı koylara ulaşabilmeli ama Posidonia’nın üzerine çapa atılmamalı. Turizm büyümeli ama insanın kıyıya ve denize ulaşma hakkı kaybolmamalı. Kimse diğerini yenmek zorunda değil.
Çünkü balıkçı balık olan bir deniz istiyor. Yatçı temiz bir koy istiyor. Tekne ustası mesleğinin devam etmesini istiyor. Turizmci insanların yeniden gelmek isteyeceği kıyılar istiyor. Su ürünleri üreticisi temiz su istiyor. Çevreci yaşayan bir ekosistem istiyor. Bilim insanı korunabilecek bir doğa istiyor. Çocuğunun elinden tutup sahile gelen anne-baba ise berrak bir denize girmek istiyor. Hiçbirimizin geleceği diğerinden bağımsız değil.
Belki bu ortak masanın ilk işlerinden biri her yıl kamuoyuna açıklanacak bir “Muğla Denizin Durumu Raporu” hazırlamak olmalı. Su kalitesinde ne değişti, Posidonia ne durumda, balık stokları nasıl gidiyor, koylardaki tekne yoğunluğu ne kadar, ne kadar atık toplandı, su ürünleri yetiştiriciliğinin çevresel göstergeleri nasıl değişiyor, deniz ekonomisi ne kadar istihdam ve katma değer yaratıyor? Bunları aynı yerde görürsek denizi söylentilerle değil, bilgiyle yönetmeye başlayabiliriz.
Bir gün Aksona Mehmet artık denize çıkmayacak. Bugünün balıkçıları ağlarını başka ellere bırakacak. Ustaların keserini yeni ustalar tutacak. Bugünün kaptanlarının yerini genç kaptanlar alacak. Bizler de olmayacağız. Ama deniz kalacak. Bir çocuk yıllar sonra küçük bir Muğla koyunda ilk kez maskesini takıp başını suyun altına sokacak. Asıl mesele, o çocuğun bizim bugün gördüğümüzden daha azını mı, daha fazlasını mı göreceği. Bütün mesele bu.
Muğla’nın gerçek zenginliği yalnız yatırımlar, ihracat rakamları ya da tekne sayıları değildir. Temiz sudur, balıktır, Posidonia’dır, Carettadır, koydur. Tekne ustasının nasırlı elidir, balıkçının deniz bilgisidir, kaptanın dümenidir, çevrecinin itirazıdır, üreticinin alın teridir, deniz gurbetçisinin hasretidir. Ve bütün bunların yanında, kimsenin olmadığı bir sabah küçük bir Muğla koyunda özgürce denize atlayabilmektir.
Dört bölümün sonunda söylemek istediğim aslında çok basit: Muğla’nın 14. ilçesi denizse, o ilçenin nüfusu hepimiziz. Balıkçısıyla, yatçısıyla, kaptanıyla, ustasıyla, üreticisiyle, turizmcisiyle, çevrecisiyle, bilim insanıyla, deniz gurbetçisiyle ve yalnızca denizi seven insanıyla hepimiz aynı denizin insanlarıyız.
Birbirimizi dinlemek, birbirimizin emeğine saygı duymak ve aynı masaya oturmak zorundayız. Çünkü başka kurtuluş yok. Denizden kazanacağız, denizle yaşayacağız ama denizi tüketmeyeceğiz.
Ve bir gün bizden sonrakiler bu kıyılara baktığında, arkamızdan söylenebilecek en güzel söz belki de şu olacak: “Deniz onlara emanetti. Onlar da emanete sahip çıktı.”
SON
