Nöbetçi Eczaneler
Karadeniz Denizcilik Kültürünün Tarihsel Derinliği
Karadeniz, coğrafi yapısı, iklim koşulları ve çevreleyen kültürlerin etkileşimi nedeniyle, antik dönemlerden 20. yüzyılın başlarına kadar benzersiz bir denizcilik geleneğinin geliştiği bir havza olmuştur. Bu geleneğin temelini, bölgenin kıyı ticaret ağlarını mümkün kılan yelkenli ahşap tekneler ve onların üretim süreçleri oluşturur. Karadeniz’deki kıyı ticaretinin yelkenli teknelerle yapılan seyrüseferine odaklanarak, ahşap tekne yapım teknolojisinin tarihsel gelişimini inceleyip, geleneksel yöntemlerle inşa edilen ahşap teknelerin, bölgesel ticaretin ve sosyoekonomik yapının şekillenmesindeki merkezi rolünü ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Karadeniz, tarih boyunca hırçın dalgalarıyla bilinse de kıyısında yaşayan halklar için her zaman bir ekmek kapısı ve dünyaya açılan bir kapı olmuştur. Antik dönemden itibaren şekillenen Karadeniz denizciliği, bölgenin ekonomik damarı olan kıyı ticaretiyle gelişmiştir. Ancak günümüzde, modern sanayi tipi gemilerin yükselişi, yüzyıllardır süregelen ahşap tekne yapımcılığı geleneğini bir yol ayrımına getirmiştir. Bu mahalde, Karadeniz denizciliğinin gelişimi incelenirken, modernleşmenin gölgesinde kalan ahşap tekne mirasının neden korunması ve yaşatılması gerektiğini de ortaya koymak zorundayız.
Karadeniz, Osmanlı İmparatorluğu için stratejik bir iç deniz statüsündeydi. İstanbul’un iaşesi tahıl, odun, kömür büyük oranda Karadeniz üzerinden sağlanıyordu. Kurucaşile, Ünye, Sinop ve Trabzon gibi merkezler, Osmanlı donanması için kalyon, kadırga ve nakliye gemileri inşa eden stratejik tersanelere ev sahipliği yapmıştır.
Karadenizli gemiciler, Osmanlı donanmasında levent ve reis olarak en kritik görevlerde yer almışlardır. 18. ve 19. yüzyıllarda Karadeniz limanları Kefe, Batum, Trabzon, Samsun uluslararası ticaretin en canlı olduğu noktalar arasındaydı. Bu ticaret yüzlerce tonluk Çektirme, Şehtiye, Mavna, Gagalı, Şayka, Palaşkerme ve Ağrıbar gibi büyük ticari gemilerle yürütülüyordu.
Ahşap tekne yapımcılığı, Karadeniz’in özellikle Bartın, Kurucaşile ve Trabzon, Sürmene gibi bölgelerinde bir sanattan öte, kuşaktan kuşağa aktarılan bir yaşam felsefesi olmuştur. Ahşap tekneler, Karadeniz’in doğasına en uygun, ekolojik ve estetik yapılar olup, bu zanaatın yok olması, bölgenin binlerce yıllık teknik bilgisinin ve kültürel kodlarının silinmesi anlamına gelmektedir.
Karadeniz denizciliği teknolojik olarak büyük bir ilerleme kaydetmiş ve kıyı ticareti modern limanlarla devasa boyutlara ulaşmıştır. Ancak bu gelişim, bizi köklerimizden koparmış, geleneksel ahşap tekne yapımcılığı, yok olmuştur. Geleneksel tekne yapımcılığı teşviklerle ve modern tasarım eğitimleriyle desteklenerek yaşatılmalıdır. Denizcilikte ilerlemek, sadece daha büyük gemiler yapmak değil, aynı zamanda sahip olduğumuz eşsiz mirası geleceğe taşıyabilmektir.
Karadeniz denizcilik kültürü, yüzyıllar boyunca kendine özgü tekne formları ve denizcilik teknikleri geliştirmiş zengin bir mirasa sahiptir, ancak modern dönemde bu zenginlik, sıklıkla Taka kavramı üzerinden tek tipleştirilmiş ve basitleştirilmiştir. Bu yazı da kavramın tarihsel kökenini, Osmanlı arşivlerindeki durumunu ve Karadeniz’in gerçek denizcilik mirasını oluşturan tekne türlerini inceleyerek, bu kavramın Karadeniz denizcilik algısı üzerindeki etkilerini objektif bir perspektifle değerlendirmeyi amaçlamaktadır.
“Taka” Kavramının Tarihsel Analizi
Erken dönem kaynakları ve Osmanlı arşivlerinde Taka adıyla somut bir tekne türüne rastlanmamaktadır. 17. yüzyılın önemli seyyahı Evliya Çelebi, Karadeniz kıyılarını ve denizciliğini detaylı bir şekilde anlatmasına rağmen Taka kelimesini kullanmamıştır. Bunun yerine yöreye özgü “Laz Melekseleri” gibi terimlerden bahsetmiştir. Bu durum, Taka kavramının Osmanlı döneminde yaygın olarak bilinen veya belgelenen bir tekne türü olmadığını göstermektedir.
Taka kelimesinin etimolojik kökeni de belirsizdir. Nişanyan Sözlük, kelimenin kökeninin kesin olarak tespit edilemediğini belirtmekle birlikte, Türkçe sözlüklerdeki ilk kaydının 1945 tarihli TDK Türkçe Sözlükte “İki üç kişi tarafından idare edilen küçük yelkenli” şeklinde yer aldığını göstermektedir. Kelimenin popülerleşmesinde, Nazım Hikmet’in yazdığı Kuvayi Milliye Destanı gibi edebi eserlerdeki kullanımı etkili olmuştur. Bu eserlerde “Takaların “uzun eğri burunlu insanlar” tarafından kullanıldığı tasvir edilerek, kavramın ulusal belleğe yerleşmesinde önemli bir rol oynamıştır. Karadeniz türkülerinde de Taka kelimesine rastlanmakla birlikte, bu türkülerin derleme tarihleri genellikle 20. yüzyılın ortalarına denk gelmektedir.
Taka, bazı modern anlatımlarda Karadeniz’de denizcilik kültürünü küçümsemek veya “Türkler denizci bir millet değildir” algısı yaratmak amacıyla kullanılmıştır. Bu yaklaşım, tarihsel belgelerle desteklenmeyen bir kavramı, toplumun denizcilik mirasını değersizleştirmek için öne sürmek anlamına kullanılmıştır. Taka, gerçek bir tekne türü değil, ideolojik ve kültürel bir uydurmadır. Karadeniz’de yelken–kürek döneminde kullanılan tekneler tarihsel olarak belgelenmiştir ve denizcilik becerilerimizi açıkça göstermektedir.
Karadeniz, tarih boyunca zorlu deniz koşullarına karşı geliştirilmiş güçlü bir denizcilik kültürüne sahiptir. Kıyı toplulukları hem ticaret hem balıkçılık hem de ulaşım için dayanıklı ve pratik tekneler geliştirmiştir. Ancak modern tartışmalarda, Karadeniz’de kullanılan bu teknelerin çoğu “Taka” adı altında küçümsenmiş ve yok sayılmıştır. Ayrıca, Taka kelimesi, zor çalışan ya da bozuk olan eski taşıt anlamında da kullanılır. Bu durum, denizcilik tarihimiz ve kültürümüz açısından ciddi bir yanlış algı yaratmıştır.
Gerçek Tekne: Ağrıbar
Karadeniz’de kıyı ticareti ve balıkçılıkta kullanılan Taka yakıştırılması yapılan gerçek teknenin adı Ağrıbar’dır. Yörede yaşlı denizcilerle konuştuğumuzda Taka denilen teknenin isminin Ğiribar olduğunu söylemektedirler. Yöre insanı ağız özelliklerinden dolayı A harfini kullanmayıp Ğribar diye telaffuz etmekte, yine başka bir örnek verecek olursak İğrip kayığına da yörede Ğirip kayığı dendiğini görmekteyiz. Taka isminin kullanımı ile ilgili iki adet söylem bulunmakta Birincisi Makineler teknelere konmaya başlandığında TK serisi motorlar oldukça yoğun bir şekilde kullanıldığından ikincisi İse Ağır devir makinelerin sahillerde bulunan konaklardan yansıma yaparak takataktaka sesi ile özdeşleştiğidir.
Ağrıbar hem kürek hem de yelkenle hareket edebilen, dalgalı denizlerde manevra kabiliyeti yüksek ve dayanıklı bir teknedir.
Bu tekneler, halkın günlük yaşamında ve ekonomik faaliyetlerinde önemli rol oynamıştır. Sözlü tarih ve yerel üretim pratikleri, Ağrıbar’ın gerçek bir tekne olduğunu kanıtlamaktadır.
Takanın Uydurulmuş Algısı
Modern anlatılarda kullanılan Taka terimi, gerçekte var olan teknelerden bağımsız olarak ortaya atılmıştır. Bu isim ve kavram, toplum mühendisliği amaçlı bir araç olarak kullanılmıştır.
Karadeniz’in denizcilik geleneğini küçümsemek. Türkiye’nin ve Karadeniz halkının denizle olan bağını değersizleştirmek. “Siz denizci bir millet değilsiniz” algısı yaratmak.
Bu durum, resmî belgelerdeki eksikliği veya modern yanlış adlandırmayı, tarihsel bir yetersizlikmiş gibi sunmakla ilgilidir.
Karadeniz’de Kullanılan Diğer Teknelerin Küçümsenmesi
Karadeniz’de tarih boyunca kullanılan birçok yerel tekne resmi kayıtlarda veya modern literatürde Taka adıyla küçümsenmiş, yok sayılmıştır. Bu tekneler, Ağrıbar gibi hem ticaret hem balıkçılık hem de ulaşım için geliştirilmiş, işlevsel ve dayanıklı teknelerdi. Küçümsenmesi, sadece isim üzerinden denizcilik kültürünü değersizleştirme çabasıdır.
Takanın uydurulması, denizci bir millet olmadığımız algısını yaratmak için bilinçli veya bilinçsiz bir araç olarak kullanılmıştır. Toplum mühendisliği bağlamında bu durum, tarihsel gerçeği manipüle ederek kültürel hafızayı şekillendirmeyi amaçlayan bir stratejidir. Halbuki gerçek denizcilik kültürü, resmî belgelerle sınırlı değildir; halkın deneyimi, pratik zekâsı ve ürettiği tekneler tarihsel kanıt niteliğindedir.
Karadeniz’de inşa edilen Tekne Türleri
Tarihsel belgelerde, özellikle 18. ve 19. yüzyıl kayıtlarında, Karadeniz’de kullanılan çeşitli ve işlevsel tekne türleri bulunmaktadır. Bu tekneler, bölgenin coğrafi yapısına ve ticari ihtiyaçlarına göre farklılaşmıştır. Aşağıda Karadeniz’de kullanılan bazı önemli tekne türleri ve özellikleri sunulmuştur.
Tarihsel belgelerde somut olarak geçen tekneler arasında Ağrıbar, Gagalı, Çektirme, Çapar, Palaşkerme, Varka, Mağuna, Şehtiye, Şayka, Çekeleve, Martıko, İğrıp Kayığı, Barça, Sürmene Sandalı vs. gibi türler yer almaktadır. Bu teknelerle hububat ve tahıllar, tuz ve balık, kumaş ve tekstil ürünleri, kereste ve gemi yapım malzemeleri, şarap ve zeytinyağı, kürk ve değerli metallerin taşıması yapılmıştır.
Çektirme 35 metre uzunluğa kadar ulaşabilen hem yelken hem kürek ile hareket edebilen, Karadeniz ticaretinin bel kemiğini oluşturan devasa yapılardır.
Şayka 20-50 Metre Altı düz, hızlı hem kürek hem yelkenli. Nehir ve kıyı taşımacılığı.
Ağrıbar Orta Ölçekli Kürekli ve yelkenli, manevra kabiliyeti yüksek. Donanma da nakliye ve savaş amaçlı kullanılmıştır.
Çapar Karadeniz’in ana yük taşıma araçlarından biri. Limanlarda yükleme-boşaltma.
Melekse Asker sevkiyatı, lojistik, yolcu ve yük taşıma. Karadeniz dalgalarına dayanıklı forma.
Alamatra Geniş gövdeli, dayanıklı. Gırgır balıkçılığı.
Sürmene Sandalı Estetik, denizci, kıvrak. Yerel ulaşım ve nehir, kıyı balıkçılığı.
Gagalı Baş kısmındaki karakteristik yapısıyla bilinen, Karadeniz’in hırçın sularına dayanıklı büyük ticaret tekneleridir.
Palaşkerme Orta Ölçekli Geniş ve yayvan gövdeli. Yük taşımacılığı.
Varka Basit yapılı, kürekli, yelkenli. Liman içi hizmetler ve ulaşım, balıkçılık.
Mağuna Büyük Geniş hacimli, ağır yük taşıyıcı. Limanlarda yüklemeboşaltma, lojistik.
Şehtiye Yelkenli ve yüksek kapasiteli ticaret tekneleridir.
Bu tekneler, Karadeniz’in zorlu deniz koşullarına uyum sağlamış ve bölgenin ekonomik ve kültürel yaşamında merkezi bir rol oynamıştır. 19. yüzyılın sonuna kadar Karadeniz’de yelken ve kürek gücüyle hareket eden bu tekneler yaygın olarak kullanılmıştır. Makineli gemilerin gelişiyle geleneksel tekneler kıyı ticaretine ve balıkçılığa kaymış, Taka kelimesi ise bu dönüşüm sürecinde (20. yüzyıl başları) literatüre girmiş gibi görünmektedir.
Toplum Mühendisliği ve Algı Yönetimi
Taka kavramının, Karadeniz denizciliğini “küçük, ilkel ve sadece kıyı balıkçılığına hapsolmuş” bir yapı olarak göstermek amacıyla kullanıldığına dair güçlü eleştiriler mevcuttur. Bu durum, Karadeniz halkının ileri düzey denizcilik bilgisini ve tarihsel derinliği olan büyük gemi inşa geleneğini gölgelemekte, bölge insanını sadece Taka reisi” tiplemesine indirgemektedir.
Tarihsel süreçte yaşanan savaşlar ve seferberlikler nedeniyle Türk nüfusun askere gitmesi, ticaretin bir dönem gayrimüslimlerin eline geçmesine neden olmuş, bu durum “Türkler denizci değildir” gibi yanlış bir algıyı beslemiştir. Öncelikle Denizci değiliz deyiminin çerçevesini çizmemiz gerekmekte, bu deyimi kullanırken halkın denizciliğini mi yoksa devletin denizciliğini mi kastetmekteyiz, Devletin denizciliği dönemsel olarak farklılıklar gösterse de halkın denizci olduğu antik dönemlerden beri bilinmektedir.
Yol olmadığı dönemlerde yörede üretilen ürünlerin diğer illere ulaşımı, ticaretin yapılması kara ulaşımıyla mümkün olmadığı için deniz yoluyla yapılmış, denizciliğin gelişimini mecburi kılmıştır.
Maalesef denizci değiliz cümlesi bir algı neticesinde toplum hafızasına kazınmıştır.
Türklerin denizcilik mirası sadece Osmanlı ile sınırlı değildir. Antik çağlardan beri denizle iç içe olan bir kültürün izleri görülmektedir. Çift kollu çapanın mucidi olarak bilinen İskitler (Saka Türkleri), denizcilik teknolojisine yön vermişlerdir. İskitlerin bir kolunun Heredot tarihinde denizci İskitler olarak isimlendirildiğini biliyoruz. İskitlerin bu koluna Amırgan İskitler denmesi aynı kol için Greklerin ve Perslerin doğu Sakalarını Haumavarga saka isimlendirmesi, Sürmene’nin eski isminin Hamurgan olması bölgedeki Karadere üzerindeki antik liman tarihinin yeniden incelenmesi, İskitlerle ilgisinin olabileceğini düşündürmektedir. Bölgede yapılan araştırmalar, öncesi yok sayılarak sadece Roma dönemi üzerine kurgulanmış isimler ve tarih sadece roma dönemini anlatmıştır.
Anaharsis gibi İskit bilgelerinin denizcilik üzerine çalışmaları tarihsel kayıtlarda mevcuttur. Karadeniz de bulunan bu teknelerin İskitler döneminden beri var olduğu, Kimmerler’in Kamar ismini verdikleri tekneleri, Evliya çelebinin bahsettiği Melekse tekneleri İskit dönemine ve antik dönemden günümüze gelmiş teknelerdir.
Denizlere verilen isimler Türk kültüründe renkler yönleri temsil eder. Denizlerimize verilen isimler, bu kadim yönlendirme sisteminin bir sonucudur. Karadeniz: Kuzey (Kara) Akdeniz: Batı (Ak) Kızıldeniz: Güney (Kızıl).
Denizci olmayan bir milletin, üç tarafını çeviren denizlere sahip olması, bu denli sistematik ve stratejik isimler vermesi mümkün değildir.
Türk denizciliği, Taka parantezine sığmayacak kadar büyük bir mirastır. Bu milletin denizci kimliğinin sarsılmaz kanıtları, toplum mühendisliği ile oluşturulan “denizci değilsiniz” algısı, arşivlerin ve tarihsel gerçeklerin ışığında geçerliliğini yitirmektedir. Taka kavramı da bu algının bir parçası olarak, Türk denizciliğini “küçük ve yerel” bir ölçeğe hapsetme işlevi görmüştür. Yelken döneminden makine dönemine geçişte, geleneksel tekne formları (Ağrıbar, Çektirme, Şehtiye, Gagalı vb.) estetik ve teknik çeşitliliğini kaybetmiş, yerini Taka olarak adlandırılan daha tekdüze formlara bırakmıştır. Bu bağlamda, takanın tarihsel bir tekne türü olmaktan ziyade, 20. yüzyılın başında ortaya çıkan ve popüler kültürle (edebiyat, sinema) pekiştirilen bir imge olduğu sonucuna varılmaktadır.
Sonuç olarak baktığımızda Osmanlı arşivleri, Seyahatnameler, Tersane Defterleri ve Karadeniz liman kayıtlarında Taka” adıyla bir tekneye rastlanmamaktadır. Karadeniz’de tarihsel olarak kullanılan tekneler Ağrıbar, Gagalı, Çektirme, Çapar, Palaşkerme, Varka, Mağuna, Şehtiye, Şayka, Çekeleve, Martıko, İğrıp Kayığı, Barça, Sürmene Sandalı vs. gibi isimlerle anılmıştır. Bu tekneler hem yelken hem kürekle çalışabilen, uluslararası liman taşımacılığı, kıyı ticareti ve balıkçılık için geliştirilmiş somut deniz araçlarıdır. Ağrıbar, Karadeniz’de kullanılan onlarca tekneden biridir ve denizcilik kültürümüzün somut bir göstergesidir. Taka kavramı, tarihsel belgelerle desteklenmeyen, uydurma bir isimdir ve toplum mühendisliği bağlamında denizcilik kültürümüzü küçümsemek için kullanılmıştır.
Karadeniz’de kullanılan tüm küçük tekneler, denizcilik zekâsının, kültürünün ve deneyiminin kanıtıdır. Bu nedenle, Karadeniz halkının ve Türkiye’nin denizci kimliği tarihsel gerçeklerle yeniden tanınmalı ve küçümsenmeye karşı korunmalıdır.
Tarihsel veriler ışığında, Taka kavramının Osmanlı denizcilik terminolojisinde somut bir karşılığı olmadığı, 20. yüzyılın başlarında ortaya çıkan ve popüler kültür aracılığıyla Karadeniz denizciliğinin sembolü haline getirilen modern bir kurgu olduğu görülmektedir. Karadeniz’in gerçek denizcilik tarihi, Ağrıbar, Şayka, Çektirme ve diğer birçok belgelenmiş tekne türü üzerinden çok daha zengin ve derin bir mirasa sahiptir. Bu mirasın doğru anlaşılması ve gelecek nesillere aktarılması için, Taka gibi basitleştirici ve yanıltıcı imgeler yerine, tarihsel gerçeklere dayalı akademik bir yaklaşım benimsenmelidir.
