- Tarih:
- 19 Kasım 2026
- Kaynak:
- Massachusetts Teknoloji Enstitüsü
- Özet:
- Şaşırtıcı yeni bir çalışma, Antarktika’nın devasa buz uçurumlarının, bilim insanlarının bir zamanlar korktuğu kadar felaket boyutunda çökmeye karşı savunmasız olmayabileceğini öne sürüyor. 15.000’den fazla buz uçurumunu takip eden araştırmacılar, alarm verici hızlarda çökebilen en yüksek uçurumların bile, durdurulamaz bir zincirleme reaksiyonu tetiklemek yerine genellikle stabilize olduğunu keşfetti. Su altı sırtları, çevredeki su ve kırık buz, daha fazla çökmeye karşı doğal savunma sağlıyor gibi görünüyor.
-
Sıcaklıklar yükseldikçe, Antarktika’nın devasa buz tabakasını yerinde tutmaya yardımcı olan yüzen buz rafları rekor hızlarda eriyor ve parçalanıyor. Bu koruyucu bariyerler ortadan kayboldukça, yükselen katı buz duvarları ortaya çıkıyor. Bu kayalıkların ayakta kalıp kalmaması veya çökmesi, Antarktika’nın gelecekteki buz kaybında ve dünya çapında yükselen deniz seviyelerine katkısında büyük rol oynayabilir.
Yıllardır bilim insanları, buz uçurumlarının yaklaşık 100 metre yüksekliğe (Özgürlük Heykeli yüksekliğine eşdeğer) ulaştıklarında dengesiz hale geldiğine inanıyorlardı. Bu teoriye göre, çok yükselen bir uçurum kendi ağırlığı altında çökecek ve daha iç kesimlerde daha yüksek bir buz duvarını ortaya çıkaracaktır. Bu yeni uçurum da çökecek ve potansiyel olarak buz tabakasının hızla geri çekilmesine neden olan bir zincirleme reaksiyonu başlatacaktır.
Ancak MIT ve Woods Hole Okyanusbilim Enstitüsü’nden (WHOI) yapılan yeni araştırmalar, bu uzun süredir devam eden varsayımı sorguluyor. Bulgular, Antarktika buz uçurumunun kaderinin yüksekliğinden çok daha fazlasına bağlı olduğunu ve dramatik çöküşlerin bile mutlaka durdurulamaz bir geri çekilmeye yol açmadığını gösteriyor.
Science dergisinde yayınlanan çalışma, dört yıl boyunca toplanan 15.000’den fazla Antarktika buz uçurumunun uydu gözlemlerini inceledi. Araştırmacılar şaşırtıcı bir örüntü keşfetti: Uçurumlar çöktüğünde, bazen mevcut modellerin tahmin ettiğinden çok daha hızlı geri çekiliyorlardı. Ancak parçalanmaya devam etmek yerine, etkilenen buzullar kısa süre sonra stabilize oluyordu.
MIT-WHOI Ortak Programı’nda yüksek lisans öğrencisi olan çalışmanın yazarı Caroline Needell, “Buzulların geri çekilmesi sırasında, modellemelerde öngörülenden daha hızlı bir şekilde geri çekildiklerini, bunun da daha fazla buz kaybı ve deniz seviyesinin yükselmesine daha yüksek katkı anlamına geldiğini bulduk” diyor. “Ancak geri çekilmenin kısa süreli olduğunu ve tüm buzulların sonunda stabilize olduğunu bulduğumuz için, durumun o kadar da kötü olmayacağını gösteriyor. Bu kontrolden çıkma etkisini görmüyoruz.”
Çalışmanın ortak yazarları, WHOI’de yardımcı bilim insanı olan Catherine Walker ve Michigan Üniversitesi’nde doçent olan Jeremy Bassis’tir.
Bilim insanları Antarktika’daki buz kayalıklarının çökmesini neden bekliyordu?
Buz uçurumlarının kontrolsüz bir şekilde çökme olasılığı, deniz buz uçurumu istikrarsızlığı (MICI) adı verilen bir teoriyle açıklanmaktadır. Bu teoriye göre, açıkta kalan bir buz duvarı kritik bir yüksekliğe ulaştığında, kendi ağırlığı onu yapısal olarak dengesiz hale getirir. Eğer uçurum düşer ve arkasında daha da yüksek bir duvar ortaya çıkarırsa, süreç tekrarlanabilir ve Antarktika buz tabakasını kademeli olarak aşındırabilir.
Daha önceki araştırmalar bu olasılığı öncelikle bilgisayar modelleri aracılığıyla incelemiştir. Bilim insanları, devasa donmuş kayalıkların nasıl davranması gerektiğini tahmin etmek için buzun fiziksel özelliklerini kullanmış, ardından bu hesaplamaları Antarktika’dan elde edilen sınırlı sayıda gözlemle karşılaştırmıştır. Bu çalışmalar, yaklaşık 100 metreden daha yüksek kayalıkların çökmeye karşı özellikle savunmasız olduğunu göstermiştir.
Needell, “Buz uçurumlarının istikrarsızlığını temsil etmek için şimdiye kadar kullanılan tahmine dayalı buz tabakası modelleri yalnızca uçurum yüksekliğini dikkate alıyor,” diye belirtiyor. “Önemli olan tek değişken bu. Ve uçurum yüksekliği kritik eşiğe, genellikle 100 metreye ulaştığında, buz tabakasının geri çekilmesinin kontrolden çıkmış etkisini başlatması gerekiyor.”
Needell ve meslektaşları, bu tahminleri çok daha büyük bir gerçek dünya ölçüm koleksiyonuyla test etmek istediler. Antarktika’nın buz uçurumlarının gerçekte ne kadar yüksek olduğunu ve çöküşlerinin mevcut modellerin öngördüğü yıkıcı zincirleme reaksiyonları tutarlı bir şekilde tetikleyip tetiklemediğini belirlemeyi amaçladılar.
Uydular, Buz Kayalıklarının Şaşırtıcı Derecede Dengeli Olduğunu Ortaya Koyuyor
Araştırma yapmak için araştırmacılar NASA’nın Buz, Bulut ve Kara Yüksekliği Uydusu-2’ye (ICESat-2) başvurdular. Bu uzay aracı, bir altimetre adı verilen lazer tabanlı bir alet kullanarak yükseklikleri büyük bir hassasiyetle ölçerek Dünya’nın kutup bölgeleri üzerinde tekrar tekrar seyahat ediyor. Gözlemleri, Antarktika ve çevresindeki buzulların, buz tabakalarının ve deniz buzunun yüksekliklerinin yanı sıra okyanus seviyelerini de takip ediyor.
Ekip, 2019 ve 2023 yılları arasında toplanan ölçümleri analiz ederek, üç aylık aralıklarla 15.000’den fazla buz uçurumunu inceledi. Çoğu, önceki modellerin tehlikeli kabul ettiği yükseklikten çok daha kısaydı. Ortalama uçurum yaklaşık 30 metre yüksekliğindeydi, ancak az sayıda uçurum önerilen 100 metrelik istikrarsızlık eşiğini aşıyordu.
Araştırmacılar ayrıca, bazı uçurumların sabit kalırken diğerlerinin gerilemesinin nedenini açıklayabilecek özellikleri de araştırdılar.
Önemli bir ipucu, kayalıkların önünde biriken kırık buz parçalarından geldi. Melanj olarak bilinen bu malzeme, deniz buzu ve buzdağı parçalarının sulu bir karışımından oluşur. Nispeten sabit kalan kayalıklarda daha kalın melanj birikimleri gözlemlendi; bu da molozların yükselen buz duvarlarını desteklemeye yardımcı olabileceğini düşündürmektedir.
Needell, “Melanj yüksekliğini ölçtük ve daha yüksek kayalıkların daha kalın melanj içerdiğini, bunun da doğal bir dengeleyici etki yaratabileceğini bulduk,” diye açıklıyor.
Çevredeki deniz suyu da olası bir başka istikrar kaynağı sağlıyordu. Gözlemler, daha derin suların buz uçurumuna karşı daha büyük bir destek basıncı uygulayarak, aksi takdirde çökmesine neden olabilecek kuvvetleri dengelemeye yardımcı olabileceğini gösterdi.
Bu bulgular, Antarktika’daki buz kayalıklarının stabilitesinin yalnızca yüksekliğe bakılarak tahmin edilemeyeceğini göstermektedir. Buzun etrafındaki suyun koşulları da bir kayalıkın ayakta kalıp kalmayacağını belirleyebilir.
Antarktika’nın En Yüksek Buz Kayalıkları Çöktü, Ardından Dengeye Kavuştu
Needell, “Küresel analizi yaptıktan sonra, tamam, en yüksek uçurumları yakından inceleyelim ve nasıl davrandıklarına bakalım diye düşündük,” diyor.
Araştırmacılar, uyduların en yüksek buz uçurumlarından bazılarını kaydettiği Antarktika çevresindeki dört yeri seçti. Her biri yaklaşık 100 metre yüksekliğindeydi ve en yükseği 127 metreye ulaşıyordu. Ekip daha sonra bu uçurumların dört yıllık çalışma boyunca üç aylık aralıklarla nasıl değiştiğini yeniden oluşturdu.
Sonuçlar ilk başta son derece yüksek uçurumların istikrarsız olduğu fikrini destekler gibi görünüyordu. Bu devasa duvarlar gerçekten de çöktü ve arkalarındaki buzullar, mevcut MICI modellerinin öngördüğünden çok daha yüksek hızlarda geri çekildi.
Ancak geri çekilme süresiz olarak devam etmedi.
“Ancak bu geri çekilme kısa sürdü,” diye belirtiyor Needell.
Buzullar, sürekli bir çökme serisiyle daha da iç kesimlere çekilmek yerine, istikrar kazandı ve sonunda tekrar okyanusa doğru dışa doğru ilerledi.
Needell, “Bu, istikrar dönemleriyle kesintiye uğrayan hızlı bir geri çekilme,” diyor. “Bu bizi şaşırttı. Sonra düşündük: Uçurum yüksekliğini etkileyen her şeye bakmamız gerekiyor.”
Beklenmedik örüntü, gözden kaçan bazı fiziksel süreçlerin, çöküşün sürekli bir zincirleme reaksiyona dönüşmeden önce onu kesintiye uğrattığını düşündürdü.
Buzun altındaki gizli çıkıntılar doğal hız kesici tümsekler görevi görür.
Geri çekilmeyi engelleyen şeyin ne olduğunu anlamak için ekip, Antarktika buz tabakasının altındaki arazi yapısını inceledi.
Altta yatan arazi yapısı, yani yatak topografyası, üzerindeki buzun yüksekliğini ve stabilitesini büyük ölçüde etkileyebilir. Zemin nispeten düz olduğunda, buzun görünen eğimi, buzun kalınlığını daha yakından yansıtır. Ancak arazi bir sırt veya tümsek şeklinde yükseldiğinde, bu yükseltilmiş zeminde bulunan buz, genel yüzey yüksekliğinin gösterdiğinden daha incedir.
Bu gömülü yükseltiler doğal hız kesici tümsekler gibi işlev görebilir. Üstteki buzun kalınlığını azaltarak, açıkta kalan uçurumları daha kısa ve çökmeye karşı daha az savunmasız hale getirebilirler.
Bilim insanları, dengeleyici buz uçurumlarının konumlarını Antarktika’nın altındaki arazi ölçümleriyle karşılaştırdıklarında, uçurumların geri çekilmesinin sıklıkla altlarındaki zeminin yükseldiği yerlerde durduğunu tespit ettiler.
Araştırmacılar başka bir önemli süreci daha belirlediler. Daha yüksek kayalıklar, çöktükçe daha hızlı bir şekilde “incelme” eğilimindeydi. Yüksek ve dengesiz duvarlar olarak kalmak yerine, daha fazla çökmeye daha iyi dayanabilen daha kısa kayalıklara hızla küçülebiliyorlardı.
Bu etkiler, araştırmacıların daha önceki modellerin öngördüğü sürekli geri çekilme yerine, başlangıçtaki hızlı buz kaybını takiben istikrar dönemleri gözlemlemelerinin nedenini açıklamaya yardımcı oluyor.
Bu Keşif Gelecekteki Deniz Seviyesi Yükselişi İçin Ne Anlama Geliyor?
Bu bulgular, bilim insanlarının Antarktika buz tabakasının devam eden ısınmaya nasıl tep vereceğine dair tahminlerini geliştirmelerine yardımcı olabilir.
Araştırmacılar bazı uçurumların beklenenden daha hızlı çöktüğünü gözlemlemiş olsalar da, inceledikleri bölgelerde hızlı geri çekilme geçiciydi. Bu durum, belirli bir yükseklik eşiğinin aşılmasının kaçınılmaz olarak kontrolsüz bir çöküşe yol açacağı varsayımını sorgulamaktadır.
Sonuçlar, Antarktika buz tabakasının daha fazla kayıptan güvende olduğu anlamına gelmiyor. Bunun yerine, geleceğini tahmin etmenin, buzun altındaki arazinin şekli, buzun incelme hızı, çevredeki suyun derinliği ve kırılan buzun dengeleyici etkileri de dahil olmak üzere, birbiriyle etkileşim halinde olan çeşitli faktörleri hesaba katmayı gerektirdiğini ortaya koyuyor.
Needell, “Artık neye bakmamız gerektiğini biliyoruz,” diyor. “Deniz seviyesinin yükselişini tahmin etme bağlamında bu değer gerçekten önemli olduğundan, buz uçurumlarının istikrarsızlığını doğru bir şekilde hesaplayabilmek için yatak topografyasını ve buz incelme oranını bilmemiz gerekiyor.”
Bu ek süreçleri buz tabakası modellerine dahil ederek, bilim insanları Antarktika’nın küresel deniz seviyesi yükselişine gelecekteki katkısına ilişkin daha güvenilir tahminler üretebilirler.
Araştırma kısmen NASA, ABD Ulusal Bilim Vakfı ve Uluslararası Thwaites Buzulu İşbirliği’nin bir parçası olan DOMINOS projesinden destek almıştır.
Haber Kaynağı:
Massachusetts Teknoloji Enstitüsü tarafından sağlanan materyaller.





