Ana Sayfa Arama Galeri Video Yazarlar
Üyelik
Üye Girişi
Yayın/Gazete
Yayınlar
Kategoriler
Servisler
Nöbetçi Eczaneler Sayfası Nöbetçi Eczaneler Hava Durumu Puan Durumu
WhatsApp
Sosyal Medya
Uygulamamızı İndir

Özgür irade bir yanılsama mı? Yeni beyin araştırması şaşırtıcı bir gerçeği ortaya koyuyor

Tarih: 18 Kasım 2026 Kaynak: The Conversation Özet: Yeni araştırmalar,
Tarih:
18 Kasım 2026
Kaynak:
The Conversation
Özet:
Yeni araştırmalar, beynin özgür seçimler ve zorunlu kararlar alırken şaşırtıcı derecede benzer sinirsel süreçler kullandığını ve harekete geçmeden önce bir karara doğru aktivitenin biriktiğini ortaya koyuyor. Bu keşif, özgür irade hakkındaki varsayımlara meydan okurken, kişisel tercihlerimizin ve deneyimlerimizin seçimlerimizi şekillendirmeye devam ettiğini de gösteriyor.

En sevdiğiniz pastanede sırada beklediğinizi ve donut mu yoksa tart mı alacağınıza karar vermeye çalıştığınızı hayal edin. İkisini de tartıyorsunuz, donut kazanıyor ve onu alıyorsunuz.

Sıranın başına geldiğinizde ise sadece tartlar kalmış oluyor. Bu yüzden bir tane alıyorsunuz.

Bu iki karar tamamen farklı hissettiriyor. Biri, benzersiz ve kişisel tercihlerimize dayalı bir değerlendirmeyi içerirken, diğeri sadece mevcut tek seçeneği fark edip seçmeyi içeriyor.

Ancak Imaging Neuroscience dergisinde yayınlanan son araştırmamız, beynimizin bu kararları aslında şaşırtıcı derecede benzer şekillerde aldığını gösteriyor.

Özgür seçim tam olarak nedir?

Özgür kararlar verdiğimizde, birden fazla seçeneğin var olduğunu fark eder, bunları değerlendirir ve içsel bir şeye, yani tercihlerimize, değerlerimize ve hedeflerimize dayanarak birine karar veririz.

Zorunlu kararlar farklıdır. Tek bir olası sonuç vardır ve bizim görevimiz sadece bu seçeneği belirleyip onu uygulamaktır.

Özgür kararların kimliğimizle çok yakından bağlantılı olduğunu hissettiğimiz için, sinirbilimciler uzun zamandır bu kararların zorunlu kararlara kıyasla beyinde farklı süreçlere dayandığını varsaymışlardır. Bazı beyin görüntüleme çalışmaları da bunu destekleyerek, beyin genelinde dağılmış farklı sinirsel aktivite modellerini göstermektedir.

Ancak, serbest seçimlerin beynin neresinde gerçekleştiğini bilmek, bunların nasıl oluştuğu ve bu sürecin zorunlu kararlardan farklı olup olmadığı hakkında bize çok az şey söyler.

Beyin nasıl karar verir?

On yıllarca süren araştırmalar , karar verme sürecinde beynimizin zaman içinde her bir seçenek için kademeli olarak kanıt topladığını göstermiştir.

Bunu, bir davanın gerçeklerini değerlendiren bir hakim gibi düşünün. Bir taraf lehine yeterli kanıt toplandıktan sonra, bir karar verilir. Bazı karar türleri için bu çok hızlı gerçekleşir (yüzlerce milisaniye içinde), bu da seçimin birdenbire aklınıza gelmiş gibi hissettirir.

Araştırmacılar , elektriksel beyin aktivitesini ölçerek, trafik ışığının kırmızı mı yoksa yeşil mi olduğuna karar vermek gibi basit kararlar sırasında kanıtların birikimini yansıtan bir beyin sinyali belirlediler.

Tıpkı %100’e doğru yükselen bir yükleme çubuğu gibi, sinyal de karar verilmeden önce kademeli olarak belirli bir seviyeye yükselir. Beyindeki nöronların aktivitesi gürültülü olduğundan, bu karar verme süreci de gürültülü bir şekilde gerçekleşir: sinyal, bir seçeneğe doğru istikrarlı bir şekilde yükselmek yerine, alternatifler arasında ileri geri dalgalanır.

Bu durum, tercihlerimizde her zaman tutarlı olmamamızın kısmen nedenini açıklıyor; tercihlerimiz istikrarlı olsa bile, bazı günler tartı, bazı günler de donut’ı tercih ederiz.

Bu sinyal, doğru cevabı açıkça belli olan zorunlu kararlar için tespit edilmiştir. Peki ya sadece önümüzdeki şeylerle değil, tercihler veya kişisel hedefler gibi içsel unsurlarla şekillenen, ucu açık seçimler söz konusu olduğunda durum ne olur?

Karar oluşumuna dair beyin sinyallerinin izlenmesi

Bu soruyu yanıtlamak için, insanların renkli balon setleri arasında seçim yaparken beyin aktivitelerini kaydettik. Ya farklı renklerde iki balon arasından özgürce seçim yapabiliyorlardı ya da tek bir balon seçmek zorunda kalıyorlardı.

Seçimlerini yaptıkları anda bir düğmeye bastılar ve biz de o ana kadar beyin aktivitesinin nasıl geliştiğini takip ettik.

Hem özgür hem de zorunlu kararlar için beyin aktivitesi çok benzer bir şekilde gelişti. Tıpkı bir yükleme çubuğu gibi, seçim yapılmadan hemen önce aynı tepe seviyesine doğru istikrarlı bir şekilde yükseldi. İnsanlar hızlı karar verdiklerinde sinyal daha hızlı arttı. Daha uzun süre düşündüklerinde ise daha yavaş yükseldi.

Beynin son anda bir karara tepki vermek yerine, zaman içinde kanıtları takip edip değerlendirdiğini düşünürsek, tam olarak bekleyeceğiniz şey bu olurdu.

Bu, özgür seçimlerimizin aslında özgür olmadığı anlamına mı geliyor?

Bu bulgudan yola çıkarak, beynin özgür ve zorunlu kararları aynı şekilde verdiğini ve beyindeki karar verme sürecinin sanıldığından daha otomatik olabileceğini varsayabiliriz.

Bu durum , nörobilimci Benjamin Libet’in 1980’lerdeki ünlü deneylerini anımsatıyor . Libet ve meslektaşları, insanların eyleme geçme niyetlerinin bilincine varmadan önce bile beyin aktivitesinin artmaya başladığını buldular; bu da beynin, kişinin bilinçli olarak bir seçim yaptığının farkına varmasından önce karar vermeye başladığını gösteriyor.

Ancak süreç otomatik olsa da, beynin biriktirdiği bilgiler farklı bir hikaye anlatıyor. Değerlendirdiği kanıtlar tamamen sizin kimliğinizden, tercihlerinizden, hedeflerinizden ve deneyimlerinizden kaynaklanıyor. İki kişi aynı sinirsel süreçten geçip aynı seçeneğe ulaşabilir, ancak tamamen farklı nedenlerle bu sonuca varabilirler.

Bu nedenle, seçimlerimizin gerçekten özgür olup olmadığını sormak yerine, belki de daha doğru soru, bir seçimin gerçekten sizin seçiminiz olması ne anlama geldiğidir. Ve bir dahaki sefere kendinizi fırında sırada bulduğunuzda, beyninizin seçtiğiniz fırın ürününe dair kanıtları sessizce toplamaya başladığını ve bu seçimin sandığınızdan biraz daha hızlı gerçekleştiğini bilin.The Conversation


Haber Kaynağı:

Bu materyaller The Conversation tarafından sağlanmıştır.

Kaynak: CAMLIMANI AKADEMI – BILIM HABERLERI